Бүгінде БҰҰ еріктілері әлемнің 140-қа жуық елдерінде жұмыс істейді. Оларда 157-ге жуық ұлт өкілдері бар. Әлемде еріктілердің 60-70 пайызы дамушы елдердің азаматы болса, 33 пайызы дамыған елдердің перзенттері. Қа­зақстанда 60-тан астам БҰҰ халықаралық еріктілері мен 16 ұлттық ерікті жұмыс істеуде.

Кеңес Одағы кезінде Қазақ­станнан алғаш рет БҰҰ еріктісі ретінде шетелге шығып жұмыс істеген Телжан Жүнісбековті әңгімеге тартқанда, ол кісі өмірінің мазмұнды да қызықты тұстары туралы былай деген еді.

– Өз басым 1986 жылға дейін еріктілер жайында еш нәрсе білген жоқпын. Сол кезге дейін олардың кім екендігі, не істейтіндігі мен үшін белгісіз болды. Кеңес өкі­метінің тұсында Африканың Бу­рунди мемлекетіне КСРО-ның жергілікті халықты емдеу, көмек көрсету үшін, құрамында травма­толог, хирург, акушер, офтальмо­лог, лор дәрігері бар 17 адам келдік. Олардың ішінде мен алғаш сы­нықшы болып, Бурундида 5 жыл қыз­мет атқардым. 1991 жыл­дың соңында БҰҰ еріктілері жайлы ха­барды әріптестерім арқылы естіп, солармен бірге керекті анкеталарды толтырып Женеваға хат жолдадым. Бір айдан кейін құжаттарды Мәскеуге жіберіп, сол арқылы ше­телге өтуіңізге болады деген хабар келді. Көп өтпей-ақ одақ ыдырады. Біршама уақыт өткесін әріптес­терім: "Сіз ерікті болыңыз”, деп ұсыныс жасаған соң 1994 жылы құжаттарымды қайтадан жаңартып Женеваға жібердім. Хабар көп кешікпей жетті.

1995 жылғы мамыр айында Ерік­тілер қатарына қосылып, Бу­рун­дидің астанасында денсаулық саласын ұйымдастыру ісімен айна­лыстым. Алдымызда сол елдегі со­ғыстың салдарынан болған жара­қат­тарды қалай емдеу керек, ден­саулық сақтау ісін қалай ұйым­дастыру қажет деген мәселе тұрды. БҰҰ арқылы келген оншақты адам жұмысты бастадық. Енді одақтың емес Қазақстанның атынан өзімді таныстырып жүрдім. Біздің елден шыққан БҰҰ-ның алғашқы халық­аралық еріктісі екенімді кейін Алма­тыдағы волентариатта естідім. Бірінші болу міндет емес. Мен мұ­ны о баста білмедім десе де болады. Ерікті болу күндіз-түні жұмыс істеу деп түсінетіндер бар. Бұл қате ұғым. Кімдер ерікті бола алады? Әрбір азамат, маман иесі волонтир ретінде БҰҰ-да жұмыс жасауына құқылы. Өйткені, ол өзінің жинақ­таған тәлім-тәжіри­бесін жергілікті халыққа көмек ретінде көрсете алады. Мысалы, біз жер­­г­ілікті халықты дәрі­герлікке, ме­­ди­цина ісін ұйымдастыруға үйретіп, баулы­дық. Кей­де нау­қасқа опе­рация жасау қа­жет пе деген мәселе туа­ды, сон­дай кезде ке­ңес бердік. Жергі­лікті дәрі­герлерге білім бердік, талай мамандарды бау­ли отырып, тәжіри­бемізді көрсе­тіп, таныт­тық. Соның арқасында сен кімсің, қайдан келдің, қайдан шықтың, қай ұлт өкілісің деген мәселе тұрады. Осы жерде қазақты таныта білу – менің азаматтық борышым да әрі басты мақсатым болды.

– Бурундида еріктілер қатарын­да үш жыл қызмет атқардым, деп сөзін одан әрі жалғады Телжан. – Мақсат орындалып, бағдарлама толық жүзеге асқандай болды. Ерік­тілер еліне қайта бастады. Со­ның арасында Руанда, яғни Бурун­диға көрші жатқан егіз мемлекетте менің жұмыс жасауыма БҰҰ ұсыныс жасады. Келісім бердім де Руандаға келдім. Мұндағы басты мақсат – соғыстан кейінгі елде медицина ісін, оның ішінде хирургия саласын дамыту болды. Оларда кәсіби мамандар, әсіресе мұғалімдер мен дәрігерлер жетіспе­ді әрі жоқ десе болғандай. Әр саланың мамандары Руанданың ұлттық университетінің медицина факультетінде дәріс беріп, кадрлар дайындап жатты. Еріктілер қатарында 22 адам бар едік. Соның ішінде Қазақстаннан жалғыз мен болсам, Ресейден келген жігіт компьютер техникасы бойынша жұмыс істеді. Қалғандары Заир, Бурунди профессорлары болды. Алғаш оқытушылық жұмысқа келгенімде медицина факультетін бітіргендер төртеу ғана екен. Ал 2002-2004 жылдары 78 дәрігер-маман даярлап шығардық.

 Руандадағы жоба аяқталғасын 2003 жылы Конгоға жіберді. Бұл жердегі міндетім – жергілікті ха­лыққа қызмет көрсету, БҰҰ сала­сында жұмыс істейтін адамдарға жәрдемдесу керек болатын. Мені Киссангани провинциясына жібер­ді. Осы жерде аурухана ашылып, бір жылдай халықты емдеумен айналыстым. Бірақ мамандығым хирург болғандықтан сол салада жұмыс істеу керек болды. Руанда­дағы университет ректорына бір ауыз электронды хат жаздым. "Сізді әр қашанда күтеміз” деген хабар келді де қайтадан 2002 жылдың аяғында Руандаға қайтып келдім. Медицина бойынша екі жыл дәріс беріп, БҰҰ саласындағы білікті маман ретінде қызметімді Конгода аяқтадым.

Осы жұмыстардың нәтижесінде қазір мен БҰҰ-ның байырғы маманы болып сана­ламын. 2004 жылы күзде айталмыш ұйымның шақыруымен Австралия мен Ин­донезияның ортасында орналасқан Шығыс Теймур елінде қызметімді жалғастырдым. Мұнда­ғы мақсат – көпшілікпен жұмыс, яғни меди­циналық көмек көрсету болды. Теймурдағы жоба мәресіне жет­кесін 2005 жылы елге қайтып келдім. Орталық клиникалық ау­руха­надағы қызметімді жалғастыр­дым. Бұрын ортопедия бөлімінің меңгерушісі қызметінен ерікті ретінде шет елге кетсем, енді сол қыз­метке қайта оралдым. Үсті­міздегі жылы көктемде БҰҰ-дан тағы хабар жетті. Бейбітшілік мис­сиясы бойынша Батыс Африканың Кот д’ивар (орыс тілінде Піл сүйегі жағалауы елі деп ай­тады) мемле­кетінде қызмет атқа­рудамын. Мұн­да БҰҰ саласында жұмыс істейін 8500 азамат бар. Соларға медици­налық кө­мек көрсетемін. Мой­ныма осы ел­дің хи­рур­гия ісін дамыту міндеті жүктелген.

Қарап отырсам, 11 жыл Афри­када еріктілер қатарында, соның 8 жылында БҰҰ келісім-шарты бойынша жұмыс істеген екенмін. Отбасы жағдайы ауыр дүние. Кеңес Одағы кезінде, келісім-шарт негі­зінде жұмыс істегенде зайыбыммен бірге барсам, БҰҰ бейбітшілік мис­сиясының шартында отбасынсыз жұмыс жасаймын. Екі айда бір жеті демалыс береді. Әр уақыт қауіп пен қатер астында жұмыс істеу – оңай дүние емес. Оған да мықты жүйке керек. Өйткені, жоғарыдағы елдер­де қақтығыс көп. Сондықтан отба­сы мүшелерінің бас амандығын сақ­тау үшін жеке өзіңе жұмыс іс­теуге тура келеді. Жарым осында ұлт­тық медицина институтында дә­ріс бере­ді. Балаларым бір-бір ма­мандық иесі, өмірден өз орын­дарын тапқан.

Ал, Қазақстанда еріктілер қыз­меті тәуелсіздік алғалы бері пайда болды десе болады. Әлі есім­де, 1996 жылы 30 тамызда Конгоға ұшар ал­дында жүрек ауруымен кардиоло­гия­лық емханаға түстім. Сол кезде Алматыда БҰҰ бюросы жұмыс іс­тей бастаған екен. Шот­ландиядан елі­мізге ерікті ретінде келген Уот­кинс деген әйел ауруха­наға келіп, көңілімді сұраған бола­тын. Содан бері бізде еріктілер қатары көбейе бастады. 1996 жылдан бері Қазақ­станда ұлттық ерік­тілер пайда бол­ды. Ұмытпасам, қазақтан шыққан алғашқы ұлттық ерікті­лердің бірі Берік Баймырзаев деген жігіт.

Африка халқы өте қонақжай келеді әрі көппен араласқанды жақсы көреді. Қарапайым жұрт ақ адам көрсе, солардан бірдеңе дәме­тіп тұрады. Олар ақ адам берген нәрсені жақсыға балап, қатты қуа­нады. Ал жалпы аф­рикалық қоғам­да білімді ма­манды қатты сыйлай­ды. Өз ба­сым білімімнің арқасында жа­ман болған жоқпын. Бурунди, Руанда халқы әлі күнге дейін ел­де­ріне шақырады. Оның үстіне қай жерде жүрсем де қазақтың салты мен дәстүрін, рухани құнды­лықтарды насихаттаудан жалық­қан емеспін.

Жалпы, ерікті болу үшін кемінде екі шет тілін меңгеру қа­жет деп ойлаймын. Өмірде білімді орыс тілінде алғаным­мен, ана тілін ұмытпай, қадірлеп келдім. Негізгі шет тілі ретінде француз тілін жетік меңгердім. Екінші тіл – ағылшын тілі. Көп жыл Бурун­дида жұмыс істе­гендіктен қарым-қатынас үшін хирунди тілін үй­рендім. Бұл сол елдің мемлекеттік тілі, ал ресми тілі – француз. Руан­дада қыз­мет атқарған уақыт­та хини-руан­да тілін үйренуге ту­ра келді. Бұл хирунди тіліне ұқсас, біздегі қазақ, қырғыз тіл­дері сияқты. Ал Конгоға француз және ағыл­шын тілдері керек. Негізі бұл мем­лекетті франко­фонды ел деп атайды. БҰҰ қыз­метіндегі ресми тіл – ағылшын және француз тілдері.

Бүгінде жастарымыздың ерік­ті болуы үшін мүмкіндіктер көп. Басты мәселе – тек тілде. Біздің қыз-жігіттердің көбі ағылшын тілін жақсы меңгерген. Егер қандастарымыз ағылшын, француз және испан тілдерін білсе онда дүние жүзін еркін аралауға, қалаған жерге баруға болады деген сөз. БҰҰ-ның қызметінде ағылшын, француз, орыс, испан, қытай, араб тілдері көп қолданылады. Осы алты тілдің үшеуін не төртеуін білген тіпті жақсы. Демек, он­дай маман қай мем­лекетке жіберсе де қызметке жарайды. Екінші мәселе, өз мамандығың бой­ын­ша 5 жылдық тәжірибең болуы керек. Алма­тыда­ғы ха­лық­аралық ерік­тілер во­лен­та­риатында қа­жет­ті құжат тол­тыр­ғасын, олар оны ал­дымен Кипр­­дегі өкіл­­дікке, сосын Бонн­дағы штаб-пәтерге жі­береді. Са­рап­таудан кей­ін дү­ние жүзі бой­ын­ша қай ел­ге ма­ман керек сол мемле­кетке үміт­­кер туралы мәлімет жібереді. Қабылдаушы ол үміт­кер­дің білімі, кәсіби білік­тілігіне байланысты таңда­уын жасайды да қайтадан Кипр не Бонн қалаларына өтініштерін жібере­ді. Негізінен БҰҰ мың­жыл­дықтар Даму декларациясы бойынша қай мемлекеттің да­муы үшін қандай мамандар жетіспейді соған байланысты іріктеулер жүргізіледі. Тек меди­цина саласының емес барлық саланың, соның ішінде журна­листика, білім, ауыл шаруашы­лығы, тағы басқа да саланың мамандары керек.

Жалпы шет елде тәжірибе ал­­масу, басқа халықпен бірге жұ­­мыс істеу қазақтың қандай ел екендігін танытса керек. Бұрын одақ кезінде бұл мүмкін емес еді. Сол уақытта шет елге шық­қандардың төлқұжатында "ке­ңес­тік” деп жазылатын. Әлемнің көп елдері Қазақстанды енді біліп, танып келе жатыр. Біразы бізді бұрынғы КСРО не Ресей елі деп санайды. Жұмыста алғашында орыссыз ба, кәріссіз бе, қытайсыз ба деп сұрайтын­дар көп болды. Қазір БҰҰ-ға мүше елдер Қазақстанды жақсы біледі. Жастарымыздың ұлттық еріктілер қатарында жұмыс істеуі еліміздің дамуына қосқан азаматтық үлесі болса, шетелде еріктілер қатарында жұмыс істейтін мамандардың қосқан үлесі алдағы уақытта Қазақ­станның жағымды имиджін әлем елдерінде танымал ету үшін де өте маңызды болмақ.

Гүлмира СҰЛТАНБАЕВА, журналист. Алматы.